Санхүүгийн ертөнц: Товч тойм

1. Хувьцааны зах зээл: Бялууны нэг хэсгийг эзэмших нь

Хувьцааны зах зээл дээр олон нийтэд нээлттэй компаниудын хувьцааг худалдан авч, зарж борлуулдаг.

Та хувьцаа худалдаж авахад компанийн хэсэгчилсэн эзэмшигч болж, таны хөрөнгө оруулалтын үнэ цэнэ компанийн гүйцэтгэл болон зах зээлийн нийт хандлагаас хамааран хэлбэлздэг.

• Өмч (Equity): Хувьцаанууд нь компанийн өмчлөлийг (equity) илэрхийлдэг.
• Хэлбэлзэл (Volatility): Компанийн тайлангийн үр дүн, эдийн засгийн нөхцөл, хөрөнгө оруулагчдын хандлага зэрэг нөлөөллөөс болж хувьцааны үнэ маш их хэлбэлзэж болдог.
• Урт хугацааны хөрөнгө оруулалт: Компанийн үйл ажиллагаа цаг хугацааны явцад өсөж, үнэ цэнэ нэмэгдэх боломжтой тул хувьцааг ихэвчлэн урт хугацааны хөрөнгө оруулалт гэж үздэг.
• Ногдол ашиг (Dividends): Зарим компаниуд ашиг орлогынхоо тодорхой хэсгийг ногдол ашгийн хэлбэрээр хувьцаа эзэмшигчдэдээ хуваарилдаг.
• Хөрөнгийн биржүүд: Хувьцааг Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж (NYSE), NASDAQ, Лондонгийн хөрөнгийн бирж (LSE) зэрэг төрөл бүрийн бирж дээр арилжаалдаг.
• Хувьцааны индексүүд: S&P 500, Dow Jones Industrial Average зэрэг хувьцааны индексүүд нь хувьцааны тодорхой багцын гүйцэтгэлийг хянаж, зах зээлийн ерөнхий эрүүл байдлын агшин зураг (snapshot) өгдөг.

2. Бондын зах зээл: Засгийн газар болон корпорацуудад зээл өгөх

Бондын зах зээл дээр засгийн газар болон корпорациудын гаргасан өрийн үнэт цаасыг арилжлана. Та бонд худалдаж авбал үндсэндээ тогтмол хүүгийн төлбөрүүдийн хариуд мөнгийг гаргагчид зээлдүүлж, мөн хугацаа дуусахад (maturity) үндсэн төлбөрөө буцаан авах боломжтой гэсэн үг юм.

• Тогтмол орлогот (Fixed Income): Бонд нь хүүгийн төлбөр хэлбэрээр урьдчилан таамаглах боломжтой орлогын урсгал өгдөг тул тогтмол орлогот үнэт цаас гэж тооцогддог.
• Хүүгийн түвшин: Бондын үнэ болон хүүгийн түвшин хоорондоо эсрэг хамааралтай байдаг. Хүү өсөхөд бондын үнэ буурч, харин эсрэгээрээ хүү буурахад бондын үнэ өсдөг.
• Зээлийн эрсдэл (Credit Risk): Гаргагчийн зээлжих чадвар нь бондын өгөөжид нөлөөлнө. Зээлийн үнэлгээ өндөртэй засгийн газруудын гаргасан бонд нь ихэвчлэн зээлийн үнэлгээ султай корпорацын бондоос харьцангуй бага өгөөж өгдөг.

3. Түүхий эдийн зах зээл: Суурь хэрэгцээг арилжаалах

Түүхий эдийн зах зээл дээр түүхий эд болон хөдөө аж ахуйн анхан бүтээгдэхүүнийг арилжлана. Эдгээр түүхий эдийг өргөн хүрээнд дараах байдлаар ангилж болно:

• Хатуу түүхий эд (Hard Commodities): Алт, мөнгө, газрын тос, байгалийн хий зэрэг байгалийн нөөц.
• Зөөлөн түүхий эд (Soft Commodities): Улаан буудай, эрдэнэ шиш, шар буурцаг, кофе, сахар зэрэг хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн.

• Эрэлт ба нийлүүлэлт: Түүхий эдийн үнэ нь эрэлт, нийлүүлэлтийн динамикаас ихээхэн хамаардаг бөгөөд ихэвчлэн цаг агаарын нөхцөл, геополитикийн үйл явдал, эдийн засгийн өсөлт зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлдөг.
• Хеджинг (Hedging): Компаниуд ихэвчлэн өөрсдийн шаардлагатай түүхий эдийн үнийн хэлбэлзлээс хамгаалахын тулд түүхий эдийн зах зээлийг ашигладаг. Жишээлбэл, агаарын тээврийн компани түлшний зардал өсөхөөс сэргийлэхийн тулд газрын тосны фьючерс худалдан авч болно.
• Төрөлжүүлэлт (Diversification): Түүхий эд нь ихэвчлэн хувьцаа, бондтой харьцангуй бага хамааралтай байдаг тул төрөлжүүлсэн хөрөнгө оруулалтын багцад үнэ цэнтэй нэмэлт болж чадна.
• Түүхий эдийн биржүүд: Түүхий эдийг CME, ICE зэрэг биржүүд дээр арилжаалдаг.
• Түүхий эдийн фьючерсүүд: Фьючерсийн гэрээнүүд нь арилжаачдад түүхий эдийн ирээдүйн үнийг таамаглан арилжаалах боломж олгодог.

4. Индексийн зах зээл: Зах зээлийн гүйцэтгэлийг үнэлэх

Индексүүд нь зах зээл эсвэл салбарын нийт гүйцэтгэлийг хэмжих жишиг үзүүлэлт (benchmark) болдог.

Индексүүдийг хувьцааны зах зээлийн индекс гэж мөн нэрлэдэг бөгөөд тодорхой зах зээл эсвэл салбарыг төлөөлөх хувьцаануудын багц юм. Эдгээр нь хувьцааны тодорхой багцын нийт гүйцэтгэлийн агшин зураг өгч, тухайн зах зээл эсвэл эдийн засгийн эрүүл байдлыг хэмжих жишиг үзүүлэлт болгон ашигладаг.

• Жишиг үзүүлэлт (Benchmark): Индексүүд нь зах зээл эсвэл салбарын нийт гүйцэтгэлийг хэмжих жишиг үзүүлэлт болдог. Жишээлбэл, S&P 500 нь АНУ-ын хувьцааны зах зээлийн жишиг, харин FTSE 100 нь Их Британийн хувьцааны зах зээлийн жишиг үзүүлэлт юм.
• Бүрэлдэхүүн: Индексүүд нь ихэвчлэн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар, салбарын төлөөлөл зэрэг тодорхой шалгуурыг хангасан цөөн тооны хувьцаанаас бүрддэг.
• Тооцоо: Индексийн утгыг бүрдүүлэгч хувьцаануудын үнийн жигнэсэн дундаж дээр үндэслэн тооцдог.
• Арилжаа: Арилжаачид индексийн фьючерс эсвэл опционыг худалдан авч, эсвэл зарж борлуулснаар индексийн чиглэлийн талаар таамаглал дэвшүүлж болно.
• Зах зээлийн хандлага (Market Sentiment): Индексийн хөдөлгөөн нь зах зээлийн нийт хандлага болон эдийн засгийн чиг хандлагыг илэрхийлж чадна. Индекс өсөх нь ихэвчлэн өөдрөг хандлагыг, индекс унах нь харин үл итгэлцэл, сөрөг хандлагыг илтгэж болзошгүй.

Томоохон индексүүдийн жишээ:

• S&P 500: АНУ-ын том хэмжээний 500 компаниын гүйцэтгэлийг хянадаг.
• Dow Jones Industrial Average (DJIA): АНУ-д байрладаг томоохон, олон нийтэд нээлттэй 30 компанийн гүйцэтгэлийг хянадаг.
• NASDAQ Composite: технологийн хувьцаанд төвлөрч, дэлхийн хамгийн том технологийн компаниудын олон хэсгийг багтаадаг.
• FTSE 100: Лондонгийн хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй хамгийн том 100 компанийг хянадаг.
• Nikkei 225: Японд байрладаг том хэмжээний, олон нийтэд нээлттэй 225 компанийн гүйцэтгэлийг хянадаг.
• DAX: Франкфуртын хөрөнгийн бирж дээр арилжаалагддаг Германы томоохон 40 компанийн гүйцэтгэлийг хянадаг.

5. Forex зах зээл: Дэлхийн валютын солилцоо

Өмнөх хичээл дээр дурдсанчлан Forex зах зээл нь дэлхийн хамгийн том, хамгийн хөрвөх чадвартай санхүүгийн зах зээл юм. Энд валютыг өдөрт 24 цаг, долоо хоногт таван өдөр арилжлана.

• Валютын хослолууд: Валютуудыг EUR/USD (Евро vs. АНУ-ын доллар) эсвэл GBP/JPY (Британийн фунт vs. Японы иен) зэрэг хосоор нь арилжлана.
• Төвлөрсөн бус зах зээл: Хувьцаа эсвэл фьючерс шиг төвлөрсөн бирж дээр арилжаалагддагаас ялгаатай нь Forex нь төв байршилгүй төвлөрсөн бус зах зээл юм.
• Өндөр хөрвөх чадвар: Forex зах зээл маш өндөр хөрвөх чадвартай бөгөөд үргэлж худалдан авагч, худалдагч байдаг гэсэн үг; тиймээс арилжааг эхлүүлэх, дуусгах нь амархан байдаг.
• Хэлбэлзэл: Forex зах зээлүүд үнийн хэлбэлзлээрээ алдартай бөгөөд энэ нь олон тооны арилжааны боломжийг бий болгодог.
• Мөшгөлт (Leverage): Forex брокерууд мөшгөлт санал болгодог бөгөөд харьцангуй бага байршуулалтаар илүү том позицийг хянах боломж олгодог. Гэхдээ мөшгөлт нь алдагдлыг ч мөн өсгөж болзошгүй.

Санхүүгийн зах зээлүүд хэрхэн уялдаа холбоотой байдаг вэ

Зах зээл бүр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанартай хэдий ч тэдгээр нь олон талаар хоорондоо уялдаа холбоотой. Нэг зах зээл дээр гарсан үйл явдал бусад зах зээлүүдэд нөлөөлж, арилжаачдад боломж болон эрсдэлийг хоёуланг нь бий болгодог.

Жишээлбэл:

• Эдийн засгийн мэдээлэл: ДНБ-ний өсөлт, инфляци, ажлын байр/ажил эрхлэлтийн мэдээлэл зэрэг эдийн засгийн үзүүлэлтүүд нь Forex болон хувьцааны зах зээлд хоёуланд нь нөлөөлж болно.
• Хүүгийн түвшин: Төв банкны хүүгийн шийдвэрүүд валютын үнэ цэнэ болон бондын үнийг өөрчилж чадна.
• Геополитикийн үйл явдал: Улс төрийн тогтворгүй байдал эсвэл зөрчилдөөн нь Forex, хувьцаа, түүхий эд зэрэг олон зах зээл дээр хэлбэлзлийг өдөөж болно.

Эдгээр уялдаа холбоог ойлгох нь цогц арилжааны стратеги боловсруулахад нэн чухал. Бусад зах зээлүүд дээр гарч буй хөгжлийг ажигласнаар Forex зах зээлийн цаашдын боломжит хөдөлгөөний талаар үнэ цэнтэй ойлголт авч чадна.